مراقبت و کاشت نخل
پاجوش خرما:
در گذشته های دور، درخت خرما را با کاشتن هسته زیاد میکردند ولی چون این درخت دو پایه است قبل از گل دادن، نر و ماده درخت مشخص نمیشد، به این ترتیب هزینه زیادی برای باغدار داشت و تعدادی درخت نر بدون استفاده روی دست او میماند. در حالیکه برای هرصد درخت ماده ۴ درخت نر کافی است. به تدریج کاشت بذرکنار گذاشته شد و به جای آن کاشت پاجوش رواج یافت، و به این ترتیب به تعداد دلخواه پاجوش نر را ازدرخت نر و پاجوش ماده را ازدرخت ماده انتخاب میکنند. پاجوش حاصلرویش جوانهای است که در روی ساقه یا ریشه به وجود میآید. به طور معمول پاجوشهای ریشه را برای کاشت انتخاب میکنند. پاجوشها بعد از ۳ سالگی برای کاشتن انتخاب میشوند. برای جداکردن پاجوش از درخت، خاک اطراف آن را کنار میزنند، بعد با چند ضربه یک دیلم آهنی لبه تیز، آن را از درخت مادر جدا میکنند.
نحوه پرورش و نگهداری هوستا نحوه پرورش و نگهداری هوستا
۲-۱ کشت بافت خرما :
میتوان قسمتی از بافت گیاهی جوان درخت خرما یا پاجوش آن را در محیط کشت مصنوعی در آزمایشگاه مجهز و استریل و با استفاده از مواد محرک پرورش داد. هم چنین ازدیاد بافت گیاهی یاد شده در لولههای آزمایش امکانپذیر است. این نهالها پس از انتقال به گلدان نیاز به یک سال مراقبت دارد پس از رشد نهال تا ارتفاع حدود ۴۰ سانتیمتر گلدان را عوض میکنند. این نهال به ۳ سال مراقبت در منطقه و در شرایط محیطی نیمه بسته نیاز دارد، پس از آن برای کاشتن آماده میشود. این گونه نهالها از بعضی جهات از جمله آلوده نبودن به ویروس نسبت به پاجوش رقم مشابه مزیت دارد و دیگر اینکه درختان حاصل از کشت بافت یک رقم از خرما، از نظر ژنتیکی کاملاً مشابه هستند، همچنین تمام خصوصیات آنها از جمله ویژگیهای میوه تشکیل شده نیز شبیه به یکدیگر است، این امر به ویژه برای صادرات بسیارمناسب است.
۳-۱آماده سازی زمین برای کشت خرما:
مدتی پیش از کاشتن نهال(پاجوش) زمین را شخم میزنند، ردیفهای کاشت را روی زمین با خطکشی معین میکنند. سپس چالههایی به گودی یک تا ۵/۱ متر حفر میکنند. برخی از نخلکاران با کود حیوانی و خاک نیمی از چاله را پر میکنند.
۴-۱ نحوه کاشت پاجوش خرما:
پاجوش را داخل چاله میگذارند و اطراف آن را با خاک میپوشانند، به گونهایکه فاصله ریشهها از سطح خاک کمتر از ۱۵ سانتیمتر و بیشتر از ۵۰ سانتیمتر نباشد. بعد از کاشتن پاجوش، اطراف آن را با برگ خرما میپوشانند تا مانع صدمه دیدن آن از تابش شدید آفتاب یا آسیب توسط حیوانات بشوند. فاصله درختان از یکدیگر معمولاً ۸ تا ۱۰ متر است و بستگی به این دارد که بخواهند بین درختان، گیاه یا درختی دیگر بکارند یا نه. اگر زیر درختان خرما درختان دیگری مثل مرکبات غرس شود لازم است فاصلههای زیادتری منظور شود.
۲ – مرحله داشت و مراقبت از نخل خرما :
۱-۲ آبیاری نخلستان خرما :
نخلستانها را به روشهای گوناگون آبیاری میکنند.
در خوزستان و در منطقه خرمشهر و آبادان با استفاده از جذر و مد دریا، آبیاری به روش جوی و پشتهای انجام میشود. به این ترتیب که درخت خرما را کنار جوی میکارند و هنگام مد رودخانه اروند، آب به نهرهایی که به رودخانه وصل است وارد میشود، سپس آب نهرها به داخل نخلستانها میرود. در هنگام جذر و فروکش سطح آب رودخانه، آب نخلستانها به رودخانه باز میگردد و به این ترتیب نخلستانها آبیاری میشوند.
در منطقه شادگان خوزستان با انشعاب از رودخانه جراحی به وسیله نهرهایی که طول برخی از آنها به ۲۰ کیلومتر نیز میرسد، نخلستانها را به شکل جوی و پشتهای و کرتی آبیاری میکنند. نهرهای اصلی به نهرهایی فرعی منشعب میشوند. در بعضی مناطق یا نخل را داخل کرت میکارند و آنرا به صورت غرقابی آبیاری میکنند و یا به شکل جوی و پشتهای.
در برخی نواحی کم آب مانند بلوچستان خرما را روی مرز کرتهای بزرگ کاشته اند و داخل کرت گندم یا برنج میکارند. با آبیاری این زراعتها درختان خرما هم آبیاری میشوند. درمنطقه برازجان اطراف نخلستانها دیوارههای خاکی بزرگی ایجاد میکنندو در زمان پرآبی رودخانه ها (زمستان) کرتها را از آب پر میکنند و درتابستان و فصل کم آبی۳ تا ۴ بار آبیاری میکنند. درمیناب وحاجی آباد بندرعباس درطول تابستان درخت خرمارا ۲ تا ۳ بارآبیاری میکنند. اکنون چند سالی است که آبیاری قطرهای نیز به شیوههای پیشین آبیاری افزوده شده است.
۲-۲ کوددهی نخل :
۱-۲-۲ کودحیوانی: آن دسته از بهرهبرداران که دامدار هستند و کود حیوانی دارند هردو سال یک بار مقدار ۱۰ تا ۱۵ کیلوگرم کودحیوانی پای هر درخت خرما میریزند و آن را با بیل زیرخاک میکنند. زمان کوددادن پاییز و پس از برداشت خرما تا اسفند ماه(زمان گرده افشانی) است. نخلدارانی که زیر درختان خرما محصول دیگری میکارند حتماً به زمین کود میدهند.
۲-۲-۲کودشیمیایی برای نخل :
تا چند سال پیش استفاده از کودشیمیایی برای درخت خرما معمول نبوده است. اکنون برخی از کشاورزان به ویژه آنهایی که زیر درختان خود را به زراعتهای دیگری مانند کشت باقلا، غلات(گندم،برنج) اختصاص میدهند، از کود شیمیایی استفاده میکنند. میزان مصرف کود شیمیایی فسفات ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم در هکتار در فصل زمستان همراه با شخم است، کود اوره نیز به صورت سرک در بهار به مقدار ۱۵۰ کیلوگرم در هکتار مصرف میشود.
نیاز خرما به عناصر پر مصرف و کم مصرف
عناصر پر مصرف عبارتند از فسفر و پتاسیم . برای تأمین ازت مورد نیاز گیاه در آبیاری قطره ای می توان از کود اوره، سولفات آمونیوم و نیترات آمونیوم استفاده کرد همه انواع این کودها در سیستم آبیاری چه به صورت محلول و تزریق از طریق سیستم و چه به صورت چالکود قابل استفاده اند و با وجود کودهای شیمیای قابل محلولپاشی ماکرو ومیکرو شما میتوانید به راحتی و با کمترین مقدار مصرف نیاز درخت خود را برطرف نمایید و حتی از طریق ابیاری انها زا مصرف نمایید.
لازم به ذکر است که جذب کودهای میکرو و محرک های رشد از طریق محلولپاشی بسیار بالا و همچنین کم هزینه است و در کمترین زمان ممکن نتیجه را مشاهده خواهید نمود.
عناصر کم مصرف
عمده عناصر کم مصرف عبارتند از آهن ، روی ، بر ، مس ، منگنز و مولیبدن
برای نتیجه بهتر میتوانید از کودهای قابل محلولپاشی استفاده نمایید
مهمترین مشکل در درختان خرما کمبود عناصر میکرو می باشد
برای جبران این مشکل می توانید از کود میکرو آس ایتالیا که حاوی درصد بالایی از عناصر میکرو می باشد استفاده نمایید
۳-۲ گرده افشانی در خرما:
گرده افشانی خرما یکی از حساسترین کارهای نخلداری است. عمل گرده افشانی در نخل به دلیل اثرات دانهگرده بر روی کیفیت میوه بسیار مهم و حساس است و به همین دلیل با دخالت انسان انجام میشود.
برای انجام تلقیح، چند خوشه چه از گل نر مورد نظر را که با گل ماده همزمانی داشته باشد میبرند و داخل خوشه ماده میگذارند و دور آن را میبندند. برای هر ۱۰۰ درخت ماده ۵ تا ۱۰ درخت نر منظور میکنند. زمان گردهافشانی با توجه به درجه حرارت و نوع خرما متفاوت است و از اسفند ماه تا اوایل اردیبهشت ماه نوسان دارد.
برخی کشورها که دارای نخلستانهای بزرگ هستند و کشت آنها براساس اصول درختکاری و با رعایت فاصله انجام شده است، گرده افشانی به صورت خشک و با استفاده از دستگاههای مکانیکی انجام میشود.
۱۷ نکات مهم در مورد گرده افشانی خرما:
گرده افشانی در ساعت ۱۰ صبح لغایت ۳ بعداظهر انجام شود.
در صورتی که بارندگی ۳-۲ روز بعد از گرده افشانی به وقوع پیوست گرده افشانی تکرار گردد.
در روش مکانیکی گرده افشانی باید حداقل دوبار و به فاصله ۳-۲ روز انجام شود.
گرده افشانی مکانیکی به دلیل مزایای متعدد بر گرده افشانی سنتی ار جحیت دارد. بنابر این توصیه می شود از این روش استفاده گردد.
در نقاطی که درجه حرارت در هنگام گرده افشانی پایین است از کیسه های کاغذ کرافت روی گل آذین های گرده افشانی شده استفاده شود و ۱۰-۸ روز بعد برداشته شوند.
تنک اول میوه خرما را می توان با حذف یک سوم طول خوشه در ارقام با خوشک های بلند در هنگام گرده افشانی انجام داد.
در گرده افشانی سنتی حتماً از کارگران ماهر استفاده شود.
در گرده افشانی به روش مکانیکی استفاده از گرده خشک تازه (گرده خشک سالجاری) بر گرده خشک سال گذشته ار جحیت کامل دارد.
شکاف خوردن گریبانه ماده علامت رسیدن آن و آمادگی جهت گرده افشانی است.
هم زمانی رسیدن گل های نخل خرمای نر و ماده به ویژه در هنگامی که روش گرده افشانی سنتی می باشد، بسیار مهم است.
گرده افشانی در اکثریت ارقام ۴-۲ روز بعد از پس از باز شدن اسپات انجام شود.
استفاده از گرده خشک در مواردی نظیر سطح کاشت زیاد و وجود ارقام مختلف با تاریخ گل دهی متفاوت ضروری است.
بهترین روش نگهداری گرده خشک قراردادن آن درون ظروف سر بسته بدون هوا در مجاور کلرید کلسیم و درون یخچال با درجه حرارت ۵-۴ درجه سانتی گراد است.
مناسب ترین نسبت اختلاط دانه گرده با آرد سبوس گندم و یا پودر تالک میزان ۲۰% دانه گرده و ۸۰% مواد همراه است.
میزان گرده مصرفی برای هر خوشه یک گرم از مخلوط دانه گرده و مواد همراه با ترکیب ۲۰% دانه گرده و ۸۰% مواد همراه است. به عبارت دیگر میزان مصرف دانه گرده حدود ۲/۰گرم به ازاء هر خوشه است. ولی در روش سنتی میزان گرده مصرفی حداقل یک گرم است.
استفاده از دانه گرده خشک تازه مؤثرتر است.
اختلاط دانه گرده سال قبل با دانه گرده سال جاری در مواردی که ناچار به استفاده از دانه گرده سال قبل هستیم توصیه می گردد.
۴-۲-۲ نحوه نگهداری خوشه های خرما:
پس از تشکیل میوه خرما برای جلوگیری از شکستن خوشه هایی که وزنشان زیاد است آنها را از برگهای بالایی خوشه رد کرده به برگهای پایین خوشه تکیه میدهند.
برخی از نخل داران برای نگهداری خرما از گزند حشرات و پرندگان خوشه های خرما را داخل کیسه گونی یا سبدهای بافته شده از برگ خرما جا میدهند.
مهم ترین اهداف پوشش خوشه های خرما عبارتند از
بهبود خواص کمی و کیفی میوه ها.
جلوگیری از آلودگی خوشه ها به گرد و غبار و کاهش بازار پسندی میوه خرما.
جلوگیری از آفتاب سوختگی و حفظ بهبود کیفیت و رنگ میوه.
جلوگیری از خسارت پرندگان، زنبورها و آفات زیان آور به میوه خرما.
جلوگیری از خسارت باران و بادهای گرم و سوزان.
بهترین زمان جهت نصب پوشش ها روی خوشه های خرما در مرحله تبدیل میوه خرما به خارک (هنگام تغییر رنگ) می باشد. بسته به این که هدف اصلی از به کار بردن پوشش خرما چه باشد و با در نظر گرفتن شرایط آب و هوایی (رطوبت، درجه حرارت) و نوع رقم خرما و موارد مصرف آن (خارک، رطب، خرمای رسیده)، هزینه تهیه پوشش و غیره، نوع پوشش مورد استفاده متفاوت خواهد بود. مهم ترین پوشش های مورد استفاده نخل کاران عبارتند از:
پوشش حصیری ساخته شده از برگ های خرما که این نوع پوشش در استان سیستان و بلوچستان استفاده میگردد.
پوشش توری پارچه ای که در اغلب نقاط استفاده می شود.
پوشش توری نایلونی.
پوشش توری سیمی.
پوشش کاغذ کرافت.
پوشش پلاستیکی.
پوشش گونی کنفی یا گونی پلاستیکی
۲-۲-۵ شخم نخلستان :
در برخی مناطق بین درختان خرما درختان دیگری مانند مرکبات میکارند. دربعضی از مناطق بین درختان خرما، به ویژه زمانی که به صورت کرتی کاشته میشود، زراعتهایی مانند سبزی، گوجه فرنگی، بامیه، یونجه، برنج و باقلا میکارند.در این صورت هر ساله زمین نخلستان را شخم میزنند در صورتی که بین درختان خرما محصولی کاشته نشود، در فصل تابستان برای جلوگیری از تبخیر آب و برای تهویه هوا و نیز از بین بردن علفهای هرز، زمین نخلستان را با بیل یا ترکتور شخم میزنند.
۳-۲-۶ هرس نخل خرما :
معمولاً پنج نوع هرس در نخل خرما متداول است:
۱-هرس برگ ۲-هرس دمبرگ ۳-هرس خار ۴-هرس دم خوشه ها پس از برداشت ۵-حذف تنه جوش و پاجوش.
نحوه هرس برگ خرما :
اهداف هرس برگ در نخل خرما
حذف برگهای خشکیده و آویزان به درخت به منظور سهولت عملیات داشت و برداشت و بهبود تهویه در نخلستان.
حذف برگهای آلوده به آفات و بیماری ها (برگ های آلوده به انواع شپشک ها و برگ های آلوده به انواع لکه برگی ها).
رعایت نسبت برگ به خوشه و تولید محصول با کمیت و کیفیت مناسب.
سهولت در انجام عملیات گرده افشانی.
سهولت در انجام عملیات خم کردن خوشه ها به سمت پایین و آرایش و تنظیم خوشه ها روی نخل خرما.
ایجاد تعادل بین اندام های رویشی و زایشی گیاه.
جلوگیری از پوسیدگی تدریجی تنه نخل.